بوشهر

بوشهر

استان بوشهر سرزمینی است سرشار از نعمتهای خدادادی که دارای غنای طبیعی – تاریخی و پیشینه ای از یادگارهای فرهنگی ، ادبی و هنری درخشان در جنوب ایران است . این استان با وسعت 23197 کیلومتر مربع در حاشیه خلیج فارس قرار دارد . از شمال به استان های خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد ، از مشرق به استان فارس ، از جنوب شرقی به استان هرمزگان و از جنوب و مغرب به خلیج فارس محدود است .

استان بوشهر یکی از مراکز باستانی تمدن و فرهنگ ایران زمین به شمار می رود . بر اساس مطالعات باستان شناختی که در محلی به نام "تُل پَی تُل" (TOLPAYTOL) در جنوب محله امامزاده بندر بوشهر به دست آمده ، سابقه تمدن در بوشهر به چهار هزار سال پیش بر می گردد .

در دوران هخامنشی سرزمین بوشهر مورد توجه قرار داشت و پادشاهان این سلسله چندین کاخ در نواحی مختلف برازجان بنا نمودند که از آن جمله می توان به بقایای کاخ های بردک سیاه و سنگ سیاه و چرخاب اشاره کرد . از آغاز تشکیل امپراتوری ساسانی ، به دلیل رونق تجارت ، بوشهر مورد توجه ویژه ای بود و تا پایان حکومت ساسانیان ، " ریواردشیر" به عنوان یک بندر مهم تجاری و فرهنگی فعال بوده .

تاریخ جدید بندربوشهر با گسترش مناسبات تجاری دریایی و با ظهور نادرشاه افشار آغاز شد . نادرشاه بوشهر را به صورت یک مرکز مهم کشتی سازی و پادگان نظامی درآورد . همچنین چند کارخانه کشتی سازی در بوشهر احداث شد که ظاهرا الوار و چوب های لازم جهت کشتی سازی را از شمال ایران به بوشهر حمل می کردند . با ظهور کریم خان زند و پایان دوره هرج و مرج ناشی از مرگ نادرشاه بوشهر وارد مرحله تازه ای شد و این زمان سنگ بنای حضور نظامی – استعماری انگلستان در جنوب ایران و خلیج فارس بود . در دوران قاجاریه بوشهر یکی از مراکز بسیار مهم تجاری و فرهنگی و سیاسی شد ؛ شهری که اکثر دولتهای بزرگ دنیا در آن دفتر نمایندگی داشتند و تجار بزرگ در آنجا فعالیت تجاری انجام می دادند . در این دوره بوشهر دروازه جنوبی ایران برای تبادل افکار سیاسی و مناسبات فرهنگی محسوب می شد . تقریبا همه مردم شهرهای استان به زبان فارسی با یک گویش ویژه و در شهرستان های دشتستان ، گناوه و دیلم به گویش لری سخن می گویند ؛ که این گویشها در نواحی روستایی بیشتر از شهرها به چشم می خورند . برخی از اهالی جزیره شیف ، کنگان و عسلویه به زبان عربی محلی نیز سخن می گویند .

به عنوان سوغاتی های این خطه که مردمش آن را سرزمین نخل و دریا می دانند می توان از صنایع دستی شامل گبه ، عبا ، حصیر ، کنده کاری روی چوب ، گلیم و خاتم نام برد . گبه از برجسته ترین محصولات مردم این ناحیه به ویژه در مناطق روستایی شهرستان های گناوه و دشتستان است .

از سوغاتی های دیگر محلی در استان بوشهر می توان به این محصولات اشاره کرد : خرما ، حلوای مسقطی ، ارده ، حلوا راشی ، حلوای سنگک ، خارک پخته ، ماهی و میگو و انواع حصیربافی (کلاه ، بادبزن ، سبد ) با برگ نخل .

همچنین موزه های بوشهر می تواند برای مسافران این استان جذاب باشد : موزه شهید رئیسعلی دلواری (تنگستان) ، موزه آبزیان دریایی و ادوات صیادی خلیج فارس (بوشهر) ، موزه مردم شناسی (بوشهر) ، موزه تاریخ طبیعی و تنوع زیستی (بوشهر) ، و موزه منطقه ای خلیج فارس(بوشهر) .

شهرستانهای استان عبارتند از : بوشهر ، دشتستان ، گناوه ، دشتی ، عسلویه ، کنگان ، دَیّر ، تنگستان ، جم و دیلم .

شهرستان بوشهر. این شهرستان که مرکز استان هم هست ، 6/2 درصد مساحت استان را دارا می باشد . این شهرستان از دو بخش و چهار شهر ( بوشهر ، خارگ ، چغادک و عالی شهر) تشکیل شده ، و دارای آب و هوای گرم و مرطوب می باشد ؛ به گونه ای که گاه حتی در بهار ، شرجی بودن هوای این شهر و مه غلیظ دید رانندگان را در جاده ها مختل می کند و به تصادفات مرگبار منجر می شود . پیشینه این بندر تاریخی به عهد ایلام می رسد که در آن زمان با عنوان "لیان" شناخته می شده . بوشهر از نخستین شهرهایی است که چاپ سنگی را وارد کرده و پیش از بسیاری شهرها دارای کارخانه یخسازی و برق بوده .

برخی از جاذبه های سیاحتی و زیارتی بوشهر عبارت است از : محوطه تاریخی و سواحل زیبای ریشهر ، آثار باستانی و طبیعی جزیره خارگ ، مدرسه تاریخی سعادت ، عمارت دهدشتی ، و امامزاده عبدالمهیمن(ع) . شهرستان دشتستان . این شهرستان با 5/27 درصد از کل مساحت استان ، وسیع ترین شهرستان استان است . از شش بخش (مرکزی ، آبپخش ، سعدآباد ، شبانکاره ، بوشکان و ارم) ، 8 شهر و 12 دهستان تشکیل گردیده . آب و هوایی گرم و خشک دارد . شهر برازجان مرکز شهرستان دشتستان به دلیل قرار گرفتن بر سر راه بنادر بوشهر ، گناوه و کنگان به شیراز همیشه دارای اهمیت بوده است .

از جاذبه های سیاحتی و زیارتی شهرستان است : گور دختر – تنگ ارم ، دشت بزپر ؛ کوشک اردشیر – تنگ ارم ، دشت بزپر ؛ کاخ هخامنشی بردک سیاه – روستای درودگاه ؛ کاخ کوروش – جنوب برازجان ؛ بقعه سیدمحمد سجادی ؛ آبشار رود فاریاب – تنگ ارم ، روستای فاریاب ؛ منطقه نمونه گردشگری سرقنات .

شهرستان گناوه . در شمال استان ، 8 درصد کل مساحت استان را به خود اختصاص داده . بر ساحل خلیج فارس ، بین شهرستانهای بوشهر و دشتستان و دیلم است . فاصله آن تا مرکز استان 130 کیلومتر است . نام این بندر باستانی در نوشته های تاریخ نویسان و جغرافی دانان ، به صورت های گنابه و جنابه هم آمده است . در شکل گیری نهضت های شیعی و اسماعیلی نقش این بندر بسیار مهم بوده و ابوسعید جنابه ای سردمدار حرکتهای شیعی و قرامطه ( یعنی قرمطی ها) در گناوه بوده است .

از جاذبه های سیاحتی و زیارتی گناوه به این موارد می توان اشاره کرد : غار تودیو نزدیک روستای قائد حیدر ؛ امامزاده سلیمان بن علی ، برج خان ( بندر ریگ) ، جزیره جنوبی و شمالی (میر مُهَنّا) .

شهرستان دشتی . با در برگرفتنِ 6/21 درصد مساحت استان ، دومین شهرستان از حیث وسعت است . آب و هوای گرم و خشک دارد . از سه بخشِ مرکزی ، کاکی و شنبه و طسوج ، چهار شهر و هفت دهستان تشکیل شده . فاصله خورموج مرکز شهرستان تا مرکز استان 80 کیلومتر است . اهالی دشتی از دیرباز به مهمان نوازی ، سلحشوری و ادب پروری مشهور بوده اند .

قلعه محمدخان و کلاتِ مند از جاذبه های مهم دشتی اند . همچنین : قلعه داراب خان ؛ قلعه دختر ؛ عمارت شیرینه ؛ امامزاده هاشم – احشام قائدها ؛ کوه نمک و امامزاده پیر چهل گزو .

شهرستان عسلویه . در جنوبی ترین قسمت استان و در همسایگی استان های فارس و هرمزگان قرار دارد . آب و هوای آن گرم و مرطوب است ، و در 275 کیلومتری شرق بندر بوشهر قرار گرفته . بندر عسلویه تا پیش از استقرار منطقه ویژه اقتصادی پارس جنوبی روستایی بود که فعالیت های تجارت دریایی ، ماهیگیری ، دامپروری و کشاورزی در آن انجام می گرفت . با موج ورود شرکتها ، مهندسین ، کارگران مهاجر و دیگر کارکنان به منطقه ، زمینه گسترش بندر عسلویه تا تبدیل شدن به شهرستان فراهم شد . این شهرستان امروزه قطب اقتصادی کشور و استان بوشهر است .

بعضی از جاذبه های گردشگری عسلویه عبارت است از : چشمه بیدخون – کلات ؛ آسیاب های بندو ؛ سد بستانو ؛ جنگل های حرا (مانگرو) .

شهرستان کنگان . حدود 570 کیلومتر مربع مساحت دارد و در جنوب شرقی استان است . از سه شهر بندر کنگان ، بنک و بندر سیراف تشکیل گردیده است . فاصله شهر کنگان تا مرکز استان 220 کیلومتر است . سایت منطقه ویژه انرژی پارس به نام "پارس2" به عنوان یکی از سایتهای صنعتی استان در این شهرستان قرار دارد .

از جاذبه های گردشگری و زیارت کنگان است : بندر سیراف ؛ قلعه نصوری ؛ آقاسیدحبیب ؛ گور دخمه ؛ بقعه سید غریب ؛ سواحل ماسه ای .

شهرستان دیر . در حاشیه خلیج فارس قرار دارد و 3/9 درصد از کل مساحت استان را در اختیار دارد . فاصله آن تا مرکز استان 180 کیلومتر است . بندر دیر یکی از بنادر تاریخی سواحل خلیج فارس است که در گذشته های دور مرکز تجاری و بازرگانی مهمی بوده است . در این شهرستان بقایای بنادر و آبادی های کهن بسیاری دیده می شود . در حال حاضر نیز مهمترین شهرستان استان از نظر ماهیگیری است .

از جاذبه های سیاحتی و زیارتی شهرستان به این موارد می توان اشاره کرد : مسجد بردستان که یکی از مساجد قدیم استان است ؛ قلعه بردستان ؛ شاه سید فرج الله معروف به امیردیوان ؛ شاهزاده ابوالقاسم ؛ ساحل رودخانه مند – بخش بردخون ؛ مزارع گوجه فرنگی – آبدان ؛ و کوه نمک جاشک .

شهرستان تنگستان . نام این شهرستان در حافظه تاریخی ایرانیان ( خصوصا بعد از پخش سریال تلویزیونی دلیران تنگستان ) با نام یکی از قهرمانان مبارزات ضد استعماری ایران به نام رئیسعلی دلواری حک گردیده . شهرستان تنگستان با در بر گرفتن 3/8 درصد مساحت استان ، چهارمین شهرستان استان است . شهر اَهرَم مرکز شهرستان تنگستان است . از دو بخش مرکزی و دلوار و 3 شهر و 4 دهستان تشکیل گردیده . فاصله اهرم تا مرکز استان 57 کیلومتر است . آب و هوای این شهرستان در نوار ساحلی گرم و مرطوب است و هر چه به مناطق داخلی تر پیش بروید از رطوبت هوا کاسته می شود .

از جمله جاذبه های سیاحتی و زیارتی شهرستان تنگستان است : خانه – موزه شهید رئیسعلی دلواری ؛ تپه رشادت ؛ قلعه زائرخضرخان (قلعه کلات) – اهرم ؛ چشمه آبگرم میراحمد – میر احمد ؛ امامزاده محمد بن احمد بن موسی – میر احمد ؛ و امامزاده زید بن علی – گلنگون .

شهرستان جم . در جنوب شرقی استان واقع شده . 2/6 درصد مساحت استان را در بر می گیرد . دارای اقلیم نیمه خشک و گرم است ، ولی به دلیل ارتفاع از سطح دریا معتدل ترین و خوش آب و هواترین شهرستان استان است . فاصله شهر جم تا مرکز استان 265 کیلومتر می باشد . استقرار بزرگترین پالایشگاه گازی خاورمیانه ، و باغات موجود در شهرک های توحید ، شهید تندگویان (وزیر نفت ایران همزمان با جنگ تحمیلی عراق با ایران که به اسارت در آمد و در زندانهای حکومت بعثی عراق شهید شد) و پردیس جم از ویژگی های این شهرستان است .

به عنوان جاذبه های سیاحتی و زیارتی شهرستان جم این موارد قابل ذکر است : حمام محمدعلی خان پریشان ؛ امام زاده بی بی بانو ، امام زاده پیر بیراهه ؛ قدمگاه روستای چاهه ؛ گلو کلات ؛ کوه پدری (پردیس) ؛ جنگل گلو بردکان ؛ و تپه چگاسه .

شهرستان دیلم . با 1699 کیلومتر مربع مساحت در شمالی ترین نقطه استان واقع شده . به لحاظ وسعت ششمین شهرستان استان است . از دو بخش مرکزی و امام حسن ، 2 شهر و 4 دهستان تشکیل شده ، و فاصله آن تا مرکز استان 197 کیلومتر است . در حدود 10 کیلومتری شمال بندر دیلم بر کرانه خلیج فارس تپه ها و آثار بندر باستانی مهروبان قرار دارد . در جنوب این بندر نیز آثار تاریخی و تپه های باستانی سینیز قرار دارد .

جاذبه های سیاحتی و زیارتی شهرستان دیلم بدین قرار است : بقایای شهر تاریخی سینیز ؛ قلعه حصار ؛ قدمگاه امام رضا (ع) در شهر امام حسن ؛ سید محمد جبل ؛ بندر حماد ؛ و جنگل عامری در روستای عامری (نقشه راهنمای گردشگری استان بوشهر) .

برای آنکه معلوم شود جای جای ایران زمین ، تاریخ است و فرهنگ ، تمدن است و اندیشه ، و ادب است و زیبایی شناسی و هنر ، کافی است ساعتی وقت بگذاریم و بلکه لحظه ای ، برای آشنایی با یک نقطه از آن ، که ممکن است بسیاری از خوانندگان نام آن را نیز نشنیده باشند ؛ سیراف .

بندر سیراف ، بندر تاریخی – سیاحتی سیراف ، بندری است که نقش چشمگیر در تجارت ، دریانوردی ، صدور فرهنگ و هنر ایرانی و اسلام به جنوب شرق آسیا ، شرق افریقا و کشورهای خاور دور داشته و مانند نگینی در ساحل سینوس پرسیکوس (خلیج فارس) می درخشیده . این بندر در حال حاضر بین چهار مرکز صنعتی و گازی عسلویه ، پارسیان ، جم و کنگان قرار دارد . تاکنون 22 اثر تاریخی از جمله قبور سنگی ، گور سیبویه ، مسجد جامع و قلعه نصوری در این نقطه به ثبت ملی رسیده . این بندر باستانی خود جزء 37 اثری است که جهت ثبت جهانی به یونسکو معرفی شده است .

سنگ بنای توسعه بندر سیراف که در 245 کیلومتری جنوب شرقی بوشهر قرار گرفته ، زمانی برای بسط و گسترش بازرگانی و دریانوردی توسط اردشیر بابکان گذاشته شد و به سبب ایجاد امنیت ، تجارت و کشتیرانی آزاد مورد توجه همه کشورها قرار گرفت ؛ کشورهایی مانند هند ، چین ، کشورهای جنوب شرقی افریقا و حاشیه مدیترانه که سیرافی ها با آنها مبادلات تجاری در سطح وسیعی داشتند . آزادی تجارت ، برقراری روابط آزادانه انسانها را فراهم ساخت و از این رو زرتشتیان ، مسیحیان ، یهودیان ، چینی ها ، رومی ها و سپس مسلمانان که در کمال آزادی و انصاف به کار تجارت مشغول می شدند ، با توجه به حضور تمدن ها ، ادیان و مذاهب مختلف و زندگی مسالمت آمیز در کنار یکدیگر ، سیراف را شهر گفتگوی تمدن ها می دانستند .

این بندر تاریخی بعد از ورود اسلام در سال 29 ه.ق. مسیر تجارت و پیشرفت خود را با مدیریت فرمانداری ایرانی استمرار بخشید . اوج شکوفایی و عظمت سیراف به قرون سوم و چهارم هجری مربوط است و همین پیشرفت ، این بندر را با دریانوردان افسانه ای و ثروتمند به یکی از بزرگترین بنادر تجاری حهان مبدل نمود و سیراف به عنوان مبدأ راه آبی ابریشم شناخته شد . اغلب مورخین مانند استخری ، ابن خلدون ، ابن حوقل ، و مقدسی از زیبایی شهر ، ثروت فراوان ، دریانوردان شهیر و توجه به ساختمان سازی سیرافیان یاد می کنند .

در مطالعات انجام گرفته ، از زلزله شدید سالهای 367 و 398 ه.ق. ، زوال حکومت آل بویه ، ظهور کیش و مهاجرت سیرافیان ، جنگ های ملوک الطوایفی و قییله ای در مسیر منتهی به سیراف ، وارد شدن ضربه به روابط چین و سیراف به دلیل جنگ های داخلی به عنوان علل افول سیراف یاد شده است .

در بین مشاهیر و مفاخر سیراف به این نام ها نیز برمی خوریم :

• ابوسعید سیرافی از عالمان علم نحو و نخستین واسط گفتگو میان دستور زبان فارسی و عربی و استاد سید رضی گردآورنده نهج البلاغه ،
• ابن نوح سیرافی از بزرگان رجال و اولین نویسنده در باره نواب اربعه امام زمان (عج) ،
• قطب الدین محمد سیرافی از علما و عرفای بزرگ سده هفتم هجری ،
• سیبویه ، عالم بزرگ علم نحو در جهان اسلام که کتاب الکتاب وی معروف می باشد ،
• سلیمان سیرافی ، اولین جهانگرد که چهارصد سال قبل از مارکوپولو مبادرت به سفر به چین و ماچین کرد ،
• محمد بن بابشاد سیرافی از دریانوردان بزرگ و شجاع این سرزمین ،
• ابوزید حسن سیرافی نگارنده خاطرات سلیمان تاجر سیرافی .

از جمله آثار دیدنی بندر سیراف می توان به این موارد اشاره کرد :

• قبور سنگی سیراف . جالب ترین آثار تاریخی سیراف حوضچه های مستطیل شکلی است که در دره لیرودی شیلو ، واقع در صخره های کوه کنده شده و در دنیا بی نظیر می باشد . با توجه به وجود ادیان مختلف در سیراف ، آن قبرستان را گور تمدن ها می نامند .
• چاه های سنگی . یکی از شگفتی های بندر سیراف چاه های آب سنگی است که در صخره های کوه به تعداد بیش از 100 حلقه و به عمق 25 تا 135 متر حفر شده اند و در دره لیر واقع می باشد .
• گوردخمه (استودانها) . دخمه های واقع در دره لیر که در زبان محلی به آنها خانه گوری " گبری" می گویند ، که به نوعی استودان های زرتشتیان می باشد .
• مسجد امام حسن بصری . واقع بر تپه ای کوچک مشرف به گلزار شهدای شهر و دارای چشم اندازی زیبا ، از بناهای عهد ایلخانان است و دارای اصطبل ، زیرزمین ، آب انبار ، و احتمالا مدرسه علوم دینی بوده است .
• گور سیبویه . آرامگاه منسوب به فاضل و عالم علم نحو ، سیبویه و برادرش نور اوین از علمای اهل سنت ؛ وفات : سال 368 ه . ق. ؛ واقع در دره لیر .
• آرامگاه قطب الدین سیرافی از علمای اهل تشیع ، واقع در گلزار شهدای شهر .
• آتشکده . اتاقکی مربع شکل و چهارطاقی و دارای گچبری هایی . بر روی تپه ای مشرف بر دره لیر واقع شده است .
• بنو . منطقه ای زیبا با درختان بسیار ، چشمه آب و رودخانه ای با آب جاری در مسیر بزرگراه سیراف – کنگان .
• ساحل . با توجه به بیش از چهار کیلومتر ساحل ماسه ای ، سنگی و صخره ای ، نقاط چهمین ، باغ شیخ ، بنگسار و چاه مجنون از زیبایی خاصی برخوردار است .
• قلعه نصوری . این قلعه متعلق است به آل نصور و بر تپه ای مشرف به دریا بنا شده و دارای دو حیاط اندرونی و بیرونی و یک شاه نشین و بادگیر می باشد که توسط شیخ جبار دوم پدربزرگ شیخ ناصر نصوری در سال 1224 ه. ق. ساخته شده . هجده تابلو بسیار زیبا از مجالس شاهنامه فردوسی در ایوان غربی قلعه نقش بسته و این قلعه را می توان سلطان قلعه های ساحلی ایران نامید ، که پس از فوت شیخ ناصر نصوری در سال 1356 ه . ش. خالی از سکنه شد ، در سال 1378 توسط سازمان میراث فرهنگی خریداری شد و به ثبت ملی رسید .
• موزه مردم شناسی . واقع در خانه دکتر وایت هوس .
• آثار حفاری شده توسط هیئت مشترک ایران و انگلیس به سرپرستی دکتر وایت هوس بین سالهای 1966 تا 1973 م. شامل :

مسجد جامع سیراف : مهمترین بنای عمومی سیراف ، مسجد جامع شهر است که بر روی ویرانه های یک دژ ساسانی بنا شده و از اولین مساجد ساخته شده دوره اسلامی است و اغلب مورخان از زیبایی آن به نیکی یاد کرده اند .

قورخانه (کاروانسرا) : در منطقه بنگسار واقع شده است .

• پارک های ساحلی بنگسار ، غدیر و نگارستان .
• و خانه های اعیانی شهر : ساختمان های زیبا با کوچه های باریک و خیابانهای سنگفرش از ویژگی های اماکن مسکونی سیراف بوده است ( راهنمای آثار تاریخی – سیاحتی بندر سیراف) .

ادب صنعتی...