بیست سالی از عمر من در سالهای 1343 تا 1363 در گنبد گذشت و هر لحظه این عمر برایم ایجاد خاطره ای کرده است . پس از مهاجرت تحصیلی و کاری به تهران هم ، بارها به گنبد سفر کرده ام . پس مناسب می نماید که سطرهایی از این مجموعه به معرفی گنبد کاووس اختصاص پیدا کند .
گنبد کاووس . شهرستان گنبد کاووس در قسمت شمالی و مرکزی استان گلستان واقع شده و از شمال با کشور ترکمنستان، از جنوب با شهرستانهای آزادشهر و رامیان، از شرق با شهرستانهای مراوه تپه، کلاله و مینودشت و از غرب با شهرستان آق قلا محدود می شود. وسعت شهرستان 32 /5071 کیلومتر مربع و 81 /24 درصد از مساحت استان می باشد.
شهرستان گنبد کاووس بر اساس آخرین تقسیمات کشوری دارای دو بخش و 6 دهستان و 167 آبادی دارای سکنه و 10 آبادی خالی از سکنه می باشد. بخشهای این شهرستان شامل بخش مرکزی به مرکزیت شهر گنبد کاووس و 4 دهستان به نام آق آباد ، باغلی مراما، سلطانعلی و فجر و بخش داشلی برون به مرکزیت شهر اینچه برون و 2 دهستان اترک و کرند می باشد.
این شهرستان به دلیل وجود بلندترین برج آجری جهان - که در سال 1391 بعنوان یک اثر تاریخی و ایرانی در یونسکو ثبت جهانی شده است با 70 متر ارتفاع - به نام گنبد کاووس نامگذاری شده است. این برج در سال 397 هجری قمری به دستور امیر شمس المعالی قابوس بن وشمگیر زیاری که مردی کریم، دانشمند، ادب دوست و شاعر پرور بوده بنا شده است و با قدمت 1030 ساله با شکوه و بی نظیر همچون مردمانش پابرجا و استوار مانده است و از لحاظ پیشینه تاریخی ورکان، هیرکان ، هیرکانیه و گرگان نام هایی است که از پیش از اسلام به این سرزمین اطلاق شده است که بعد از اسلام جرجان نامیده شده و از دوره تیموری به بعد گنبد قابوس و از سال 1316 گنبد کاووس نامگذاری شده است. بر اساس کاوش باستان شناسان و آثار تاریخی برجای مانده سابقه تمدن و آبادانی این منطقه به 6 هزار سال قبل بر می گردد. جرجان از شهرهای قدیمی بوده و در سال 98 هجری قمری یزید بن مهلب عرب این شهر را تصرف کرده و خرابی هایی در حین جنگ وارد کرده است گرچه بعدها مرمت شده ولی در اثر تهاجم تیموریان و مغول ها عظمت و آبادانی آن از بین رفته است. علاوه بر شهر جرجان ، دیوار دفاعی گرگان ( اسکندر )که مربوط به دوره ساسانیان بوده .از آثار تاریخی و باارزشمندی است که از قسمت شمال و شمال شرقی شهرستان عبور می کند و از دیگر آثار تاریخی و مذهبی این شهرستان زیارتگاه امامزاده یحیی بن زید نوه امام زین العابدین (ع) است که دارای بنای بزرگ و محوطه ای وسیع و رواق آیینه کاری شده است. از آثار تاریخی ارزشمند این زیارتگاه وجود محراب و گچ بری های انجام شده مربوط به دوره سلجوقی در جوار ضریح مطهر آن امام است . این مقبره در نزدیکی شهر تاریخی جرجان درجنوب غربی شهرگنبد کاووس فعلی است.
شهرستان گنبد کاووس از نظر آب و هوایی جزء اقلیم مدیترانه ای به حساب آمده که دارای فصل تابستان نسبتا گرم و خشک بوده طوری که 150 تا 200 روز از سال آبی خشک می باشد. موقعیت طبیعی شهرستان به گونه ای است که بر پدیده های اقلیمی خصوصا بارندگی در آن تاثیر فراوان می گذارد و عمدتا به دلیل کاهش ارتفاعات رشته کوههای البرز شرقی در این منطقه و دور شدن از دریا میزان بارندگی آن بین 200 میلی متر و حداکثر 400 میلیمتر در سال می باشد که هرچه به طرف شمال (نوار مرزی) پیش می رویم از میزان بارندگی کاسته می شود ، طوریکه به میزان 100 تا 150 میلیمتر در طول سال می رسد. وقوع بلایای طبیعی از جمله خشکسالی ، و گاه سیل و طوفان از پدیده های طبیعی و حوادث غیر مترقبه این شهرستان است که خسارت هنگفتی به تولیدات ، تاسیسات و زندگی اقتصادی و معیشتی مردم وارد می سازد.
حوزه های آبریز شهرستان گنبد کاووس . عمدتا رودخانه های دایمی و فصلی جاری در این سرزمین به شرح زیر می باشد.
– گرگانرود: این رود از دامنه های شمالی رشته کوههای البرز شرقی و دامنه ارتفاعات خراسان و کوههای آلاداغ در بجنورد سرچشمه می گیرد و در پشت سد مخزنی گلستان واقع در شرق شهرستان ذخیره می شود.
– رود اترک: این رود از شمال قوچان و از کوههای هزارمسجد خراسان سرچشمه می گیرد و پس از عبور از نواحی کوهستانی بجنورد به طول 120 کیلو متر مرز بین المللی مشترک ایران و ترکمنستان را شکل داده و مجموعا با داشتن 500 کیلومتر طول بعد از طی مسیر و سیراب کردن اراضی واقع در بخش مرکزی داشلی برون پشت تالاب بین المللی آلماگل، آجی گل و آلاگل و سد دانشمند ذخیره می شود.
– بایرام شالی و قره تکن: این رودخانه فصلی بوده و از حوزه فرعی رودخانه قره چای رامیان سرچشمه می گیرد و با احداث بندهای انحرافی در حوزه اراضی دهستان باغلی مرامه مورد بهره برداری کشاورزان قرار می گیرد.
– رودخانه چهل چای: از کوههای بلند شمال و شرق مینودشت سرچشمه گرفته و در پایین دست امامزاده یحیی بن زید به گرگانرود می ریزد.
برای تامین و ذخیره سازی آب مورد نیاز کشاورزان سدها و آب بندان هایی درحوزه آبریز شهرستان به نام های سد گلستان، سد دانشمند، سد بوستان، سدهای ایمر 1 و 2، سد(آب بندان) اینچه برون، سد آلاگل و سد وشمگیر احداث شده که قابلیت ذخیره سازی 220میلیون مترمکعب آب را دارند.
ویژگیهای جمعیتی شهرستان گنبد کاووس
براساس سرشماری نفوس و مسکن سال 1395 شهرستان گنبد کاووس دارای 97147 خانوار و 348744 نفر جمعیت بوده است که از این تعداد 175480نفر مرد و 173263نفر زن می باشند (سایت فرمانداری گنبد کاووس).
دیدنی های گنبد کاووس
گنبد کاووس دارای تمدن 6 هزار ساله می باشد و یکی از شهرهای استان گلستان است ، که دومین شهر بزرگ استان، بعد از گرگان است ، با تاریخی پرفراز و نشیب و دانشمندانی نامدار و اقوامی مقتدر و بقایای آثار باستانی فراوان که جایگاهی مهم و ارزشمند در تاریخ و تمدن باشکوه ایران دارند.
جاذبه های گردشگری در گنبد کاووس
خوراکی و سوغاتی گنبد کاووس
در گنبدکاووس اقوام مختلف فارس، ترک، ترکمن، کرد، شاهرودی، سیستانی، مازندرانی و گیلانی و غیره زندگی می کنند و از بین غذاهایشان ، غذاهای ترکمنی مشهورترند . غذاهای محلی معروف ترکمن ها همچون چکدیرمه، قاتلاما، اکمک، باسترمه و بولامه از آداب و فرهنگ سنتی مردم ترکمن صحرا سرچشمه گرفته اند.
دیدنی های گنبد کاووس :
میل گنبد، بلندترین برج تمام آجری جهان
یکی از معروف ترین جاهای دیدنی گنبد میل گنبد یا برج قابوس می باشد که بر بلندای یک تپه قرارگرفته است. این برج به عنوان بلندترین برج تمام آجری در دنیا شهرت دارد. این بنای تاریخی بسیار با شکوه و دیدنی است.
سد گلستان در شهرستان گنبد کاووس در حدود ۱۲ کیلومتری شمال شرقی شهر گنبد کاووس بر رودخانه گرگان رود احداث شده است. سد گلستان از .نوع سدهای خاکی همگن است و شاخه اصلی آن از ارتفاعات کوههای شرق استان سرچشمه میگیرد.
تالاب آلماگل بزرگترین دریاچه استان گلستان و یک تالاب آب شور است که در شهرستان گنبد کاووس، بخش داشلی برون و در کنار شهر اینچه برون واقع است. این تالاب به معنی دریاچه سیب می باشد.این تالاب منابع مغذی بسیاری دارد و گونه های آبزی مختلفی در آن زندگی می کنند. حاشیه تالاب را پوشش نی در بر گرفته و ضلع جنوبی اش هم پوشیده از جنگل های گز است . ماهیهای زیادی برای صید دارد ، مثل کپور معمولی، کپورچه، آمور،گامبوزیا و ...
تالاب آجی گل شهر اینچه برون
تالاب آجی گل در شمال شهرستان گنبد کاووس و در جنوب روستای تنگلی واقع شده است. مساحت آن حدود ۳۶۰ هکتار است. عمق این تالاب از ۱ تا ۵ متر در نقاط مختلف متغیر است.
مسیر دسترسی به این تالابها از شهر گرگان به سمت آق قلا و اینچه برون است. برای رسیدن به این تالابها باید مسیر ۸۰ کیلومتری را از شهر گنبد کاووس تا بخش مرزی داشلی برون طی کرد.
تالاب آلاگل دیدنی ترین چهره طبیعت
تالاب آلاگل بزرگترین دریاچه استان گلستان و یک تالاب آب شور است که در شهرستان گنبد کاووس، بخش داشلی برون و در کنار شهر اینچه برون واقع است.هر ساله در فصل مهاجرت، هزاران پرنده به تالاب آلاگل و دیگر تالابهای استان می آیند و انواع قو، فلامینگو، اردک، پرستوی دریایی، چنگر، غاز، سلیم، کاکائی، بالکان، و آبچلیک و غیره را میتوان در آنجا مشاهده کرد.
تالاب تنگلی در شمال گنبدکاووس در بخش داشلی برون قرار گرفته است. فاصله آن تا شهر گنبد 75 کیلومتر است.برای تالاب تنگلی کانالی آبرسان به طول تقریبی 5 کیلومتر و ظرفیت اسمی 12٫6 متر مکعب در ثانیه نیز ساخته شده است. تنگلی یکی از نام های ترکمنی برای مردان است.
زیارتگاه خالد نبی آرامش بخش و رازآمیز
زیارتگاه خالد نبی در ۹۰ کیلومتری شمال شرقی گنبد کاووس روی کوهی ۷۰۰ متری (مشهور به کوه خدا) بین کلاله و مراوه تپه قرار دارد. مجموعهی گورستان و زیارتگاه خالد نبی از چند مکان زیارتی و همچنین یک قبرستان تاریخی تشکیل شده است. این مجموعه که در ارتفاعات و مناطق کوهستانی استان گلستان قرار دارد، محل تدفین خالد نبی و همچنین میزبان تندیسهای سنگی متعدد و کوچک و بزرگ است. از آنجاییکه خالد نبی از شخصیتهای محبوب و مورد احترام ترکمنها محسوب میشود، در جوار این زیارتگاه ، در کنار تعدادی اتاق و زائرسرا برای اقامت و استراحت زائران یک مسجد نیز ساخته شده که پذیرای علاقهمندان است.
این روستا درفاصله 17 کیلومتری جنوب غربی شهرستان گنبد کاووس قرار دارد. این روستا بسیار زیبا می باشد و توجه بسیاری از مسافرین را به خود جذب می کند.
امامزاده یحیی بن زید
یحیی بن زید، نوه امام سجاد(ع) است که پس از شهادت پدرش (زید) از کوفه به خراسان گریخت و با فراخواندن مردم خراسان، دست به قیام علیه بنی امیه زد. قیام وی همانند قیام پدرش با شکست مواجه شد و به شهادت او منجر شد. به روایتی او در جوزجان افغانستان به شهادت رسیده و همان جا دفن شده است . با این حال در بعضی از شهرهای ایران مثل گرگان، سبزوار و ورامین مزارهایی به وی منسوب است. جوزجان هماکنون در فاصله ۱.۵ کیلومتری شرق شهر سرپل (شهری در شمال افغانستان بین بلخ و میمنه) واقع است و در آنجا نیز مرقدی از یحیی بن زید هست.
شهر تاریخی دشت حلقه در 15 کیلومتری گنبد
دشت حلقه یا دشت قلعه در 15 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان گنبد کاووس ، سه کیلومتری شمال جاده گرگان ـ مشهد و حد فاصل شهرستان های مینودشت و آزادشهر در دهستان القجر واقع شده. شهر به صورت هشت ضلعی نامنظم بنا شده.
یاریم تپه ، تاریخی برآمده از دل خاک
این تپه باستانی در 9 کیلومتری جنوب گنبد کاووس قرار دارد.رودخانه قره سو از شمال تپه می گذرد و تمامی قسمت شمالی آن را شسته است. بقایای به دست آمده از این تپه به دوره نوسنگی حدود هزاره پنجم پیش از میلاد می رسد؛ سفالهای قرمز، سفالهای خاکستری، نارنجی و قرمز پارتی. در دوره نو سنگی ساکنان این تپه اجساد را در زیر خانه های خود دفن می کردند و پس از دوره آهن اجساد خود را در بیرون از خانه ها در گورستانی کنار تپه دفن می کردند .
مجتمع سواركاری گنبد کاووس
مجتمع سواركاری گنبد کاووس در شمال شرقی شهر و در بلوار معلم واقع است. این مجموعه دارای ۱۲۰ هکتار زمین کشاورزی، پارکینگ، فضای سبز، پیست اسبدوانی به مساحت تقریبی ۳۰ هکتار، سوئیت، ویلا، استبل (اصطبل) زمستانه و تابستانه، جایگاه مسابقات و استخر شنا است. مسابقههای اسبدوانی در فصلهای بهار و پاییز برگزار میشود و دوستداران بسیاری را از گوشه و کنار کشور به خود جذب میکند.
روستای آق بند از توابع شهر گنبد کاووس است و منظرههای بکر و چشمنواز بسیاری دارد. تپههای اطراف روستا سرسبزند و مکان مناسبی برای گلهداران و تغذیه دامهایشان است. مهمترین جاذبه دیدنی این روستا منطقه صدف کوهی یا لوماشل است که از رسوب فسیلهای صدفها و مرجانها تشکیل شده. این منطقه به دلیل اینکه از دوره سوم زمینشناسی به جا مانده بسیار مهم است. فروردین ماه بهترین زمان سفر به روستای آق بند است.
بازارچه مرزی اینچه برون
بازارچه اینچه برون در ۲۰ کیلومتری شهر مرزی اینچه برون در استان گلستان قرار دارد و یکی از پربازدیدترین جاذبه های گردشگری گنبد کاووس به شمار میرود. بسیاری از اجناس نو یا دست دوم روسی و صنایع دستی ترکمنستان را میتوان از این بازار تهیه کرد. همچنین امکاناتی مانند پارکینگ، غذاخوری و سرویس بهداشتی در این مکان فراهم است. یک بازار آلاچیقی نیز بیرون از بازار اصلی ساخته شده است که در آن صنایع دستی ترکمنها مانند لباس، زیورآلات ترکمنی و حتی فرش به فروش میرسد.
دریاچه مصنوعی گنبد کاووس
دریاچه مصنوعی گنبد کاووس در ابتدای ورودی شهر از سمت آزادشهر واقع شده است و از مکان های دیدنی گنبد کاووس بهشمار میرود. این دریاچه که به مساحت پنج هکتار و گنجایش ۱۲۰ هزار متر مکعب آب در سال ۸۴ احداث شده ، با قرارگیری در جهت غالب باد به سمت شهر، کمک شایانی در بهبود هوای گنبد کاووس، به خصوص در بخشهای جنوبی میکند. از تفریحات محبوب در این مکان میتوان به پیادهروی، قاقرانی و ورزش پیرامون دریاچه اشاره کرد.
آق تپه
آق تپه گنبد کاووس در حدود ۱۵ کیلومتری شمال شرقی شهرستان گنبد کاووس و در ۵۰۰ متری شرق محل پیوستن دو رودخانه گرگان و اوغان قرار دارد. این تپه که از جاذبه های گردشگری گنبد کاووس محسوب میشود، کهنترین روستای پیش از تاریخ در دشت گرگان است که قدمت آن را بیش از ۷۵۰۰ سال تخمین زدهاند. طبق کاوشهای صورت گرفته در آق تپه، آثاری از دوران پیش از تاریخ، عصر برنز (مفرغ)، عصر آهن، دوران اشکانيان، دوران ساسانيان و دوران اسلامی یافت شده است.
گلفشانِ نفتلیجه (گمیشان)
استان شمالی و خوش آبوهوای گلستان دارای جاذبههای طبیعی و تاریخی متعددی است . آبشارهای زبیا و تماشایی مانند کبودوال، لُوه، پارک ملی گلستان و پارک جنگلی النگدره، تالابهای گمیشان و آلماگل، گنبد قابوس و دیوار گرگان از جمله آنها است. اما یکی از حیرتانگیزترین دیدنیهای گلستان پدیدههای شگفتانگیز و نادر به نام گِلفشان یا گِل فشان است. گلفشان یارن قارق، اینچه گوبکلجه و نتفلیجه ، گلفشانهای این استان هستند.
دیوار بزرگ گرگان بههمراه تاسیسات وابسته بهعنوان شاخصترین استحکامات دفاعی گرگان، از کرانههای شرقی دریای کاسپین در ناحیه گمیشان آغاز میشود و تا کوههای گلیداغ در شمال شرق کلاله ادامه دارد. این دیوار که از جاذبه های گردشگری استان گلستان به حساب میآید، با نامهای دیگری همچون سد سکندر، سد فیروز، سد انوشیروان، و قزل آلان (مارسرخ) نیز شناخته میشود. در طول مسیر دیوار بزرگ گرگان 40 قلعه و سه برج نگهبانی با پلان مربع و مستطیل وجود دارد. زمان ساخت دیوار بزرگ گرگان به دوره ساسانیان میرسد.
بازار روسها یا بازار روس، از بازارهای قدیمی استان گلستان بهشمار میرود که در ورودی گنبد کاووس قرار دارد و از مراکز عمده اقتصادی این شهر است. این بازار سرپوشیده که از جاهای دیدنی گنبد کاووس محسوب میشود، یک راسته تقریباً طولانی دارد که در دو طرف آن مغازههای زیادی جای گرفتهاند. در این بازار میتوان اقلام ضروری زندگی، انواع پوشاک، و لوازم آشپزخانه را تهیه کرد (سایت گلستانی ها) .
در بین دیدنی های گنبد ، برج قابوس ، با نام دیرینه خود وجه تسمیه شهر را روشن و این شهر را نام آور کرده است . و می طلبد که با تفصیل بیشتری در مورد پیشینه این سرزمین و این برج سخن گفته شود :
راهنمای برج گنبد کاووس . در قسمت شمالی ایران دشت وسیع حاصلخیزی قرار دارد . این ناحیه مرزی از شمال به رود اترک که مرز بین ایران و جمهوری ترکمنستان است ، از قسمت مغرب به گرگان و دریای خزر و مشرق آن به بجنورد و جنوب آن نیز به سلسله کوه های البرز محدود می گردد . این شهر به علت قرار داشتن در ناحیه معتدله شمالی از نظر آب و هوا معتدل بوده ، فصل باران آن پاییز و زمستان و بهار می باشد .
گنبد قابوس و به طور کلی دشت گرگان چون فاصله زیادی از دریا نداشته و ضمناً کوه های بلندی نیز در پیش ندارد کاملا از رطوبت دریای خزر استفاده نموده و دریای خزر نیز در آب و هوای آن مؤثر است . در نتیجه این شهر و این ناحیه معمولا دارای آب و هوای شرجی و به قولی رطوبتی است . از نظر اقتصادی یکی از نواحی غله خیز ایران به شمار می رود ، چه سرتاسر این نواحی را زراعت گندم و جو و پنبه فرا گرفته ؛ گر چه در سالهای اخیر الگوی کشت تا حدودی تغییر کرده و دانه های روغنی یا سویا نیز در الگوی کشت منطقه قرار گرفته است . اما به هر روی ، از تمام نقاط مردم ایران به این شهر رو آورده و مشغول زراعت یا مشاغل دیگر می باشند .
در دشت گرگان ، در تپه ها و نقاط کوهستانی و حتی دشت آن نشانه هایی پرارزش از تمدنی کهن مربوط به دوره های پیش از اسلام و دوران اسلامی یافت می شود که گذشته از جستجوهای باستان شناسی سفرنامه ها و کتابهای متعددی که توسط محققین ایرانی و خارجی نوشته شده است روشنگر اوضاع زندگی و روابط اجتماعی مردم و فرمانروایی پادشاهان و امیرانی که بر این سرزمین حکومت کرده اند می باشد . دشت گرگان به سبب آنکه بر سر راه غارتگران و جنگجویان آسیایی که از مشرق به مغرب هجوم می آوردند قرار داشته ، متحمل سختی ها و ویرانی های فراوان شده است .
میل گنبد قابوس در زمان سلطنت قابوس بن وشمگیر ساخته شده است .
امیر شمس المعالی قابوس بن وشمگیر ؛ یکی از شخصیتهای برجسته و بنام تاریخ ایران به شمار می آید .
سلطنت قابوس را به سه دوره باید تقسیم کرد :
دوره اول ، پنج سال طول کشید و او با اقتدار تمام حکومت نمود . در اواخر این دوره فخرالدوله یکی از سه فرزند رکن الدوله بر اثر حمله دو برادرش مؤیدالدوله و عضدالدوله که چشم طمع بر املاک او داشتند تاب مقاومت نیاورده و به قابوس پناهنده شد و قابوس نیز به رسم مهمان نوازی حتی در برابر تهدید عضدالدوله حاضر نشد مهمانش را به آنها بسپارد و آنها نیز این موضوع را بهانه قرار داده بر او تاختند و قابوس و فخرالدوله به خراسان رفتند . حکومت خراسان در این زمان با حسام الدوله تاش بود که از طرف امیر نوح سامانی مأمور استقرار مجدد قابوس و فخرالدوله بر سرزمین خودشان شد. حسام الدوله ، فایق خاصه را همراه قابوس و فخرالدوله روانه جنگ کرد ولی بر اثر خیانت و رشوه گیری فایق، لشگریان فایق و قابوس نتوانستند در مقابل لشگریان مؤیدالدوله مقاومت کنند . ناچار قابوس خود را به نیشابور رسانید .
دوره دوم ، هجده سال طول کشید . در این دوره قابوس و مهمان گرامی اش در خراسان و نیشابور به حالت تبعید به سر می بردند . بدیع ترین آثار قابوس بن وشمگیر در این دوره از زندگی قابوس به وجود آمد . سرگردانی و دوری از ملک پدری روحیه قابوس را متزلزل نکرد . او به فکر چاره و مترصد آن بود که اتفاقی رخ دهد. تصادفاً عضدالدوله دار فانی را بدرود گفت و مؤیدالدوله به دستور وزیر دانشمندش فخرالدوله را از خراسان به نزد خود دعوت کرده و به حکومت اصلی اش برگرداند . ولی متأسفانه فخرالدوله درباره قابوس ناسپاسی کرد و پس از به دست گرفتن زمام امور نه تنها به قابوس هیچ یاری نکرد ، که گرگان سرزمین قابوس را نیز به ابوالقاسم تاش که دشمن قابوس به شمار می آمد سپرد . با مرگ فخرالدوله سرگردانی قابوس تمام شد . به گرگان تاخت و آن حدود را بار دیگر به تصرف خویش در آورد .
دوره سوم ، پانزده سال طول کشید . در این دوره قابوس ، گیلان و چالوس و رویان را زیر تصرف خود درآورد . مقارن همین ایام سلطان محمود غزنوی قدرت و اعتباری کسب کرد و بر سرتاسر ایران دست یافت و قابوس با او از در دوستی درآمد و این دوستی تا زمانی که منتصر به قابوس پناهنده نشده بود دوام داشت . ولی پس از آن قابوس مورد سوء ظن محمود واقع گردید . از آنجا که منتصر برای قابوس نیز ناراحتی هایی به وجود آورد ، از گرگان رانده شد و بار دیگر رابطه قابوس و محمود رو به بهبود نهاد .
قابوس در سالهای آخر زندگی دچار تغییر اخلاق و بدبینی و تندخویی گردید ، چنانکه این امر باعث ریخته شدن خون بسیاری از بیگناهان گردید . بالاخره سپاهیان بر او شوریدند و دور منوچهر پسر قابوس جمع شدند و منوچهر پدر را راضی کرد که از سلطنت کناره گیری کند . لذا قابوس را پس از کناره گیری به قلعه چناشک در نزدیکی استرآباد فرستادند . مع الوصف ، سرداران وجود قابوس را مضر به حال عموم قلمداد نمودند و او را در سال 375 هجری به قتل رساندند . برخی از مورخان بر این عقیده اند که قابوس در قلعه چناشک از شدت سرما درگذشت .
شمس المعالی قابوس بن وشمگیر – که نام او در گویش فارسی کاووس و در گویش عربی قابوس است و البته در متون قدیم ، بیشتر قابوس خوانده شده است - مشهورترین فرد خانواده زیاری بود . وی مردی بود کریم و دانشمند و ادب دوست و شاعرپرور ، و خود به فارسی و عربی اشعار زیادی سرود . علاوه بر این دربارش همیشه مأمن فضلا و دانشمندان و شعرا بود .
گنبد قابوس . بنایی که از هزار سال پیش تا کنون بر روی تپه خاکی خودنمایی می کند در عین سادگی یکی از غرورانگیزترین بناها است که نه تنها در خاک ایران بلکه در سرتاسر جهان اسلام شناخته شده است .
گرگان و طبرستان و گیلان که به خاطر راه های سخت وپایداری مردم سرسخت اش تا مدتها در برابر هجوم تازیان پایداری کرده بود ، مظاهر شکوه و عظمت معماری اصیل ایران را در خود نگه داشت . این معماری با روی کار آمدن شهریاران دیلمی آل زیار و آل بویه باز در سرتاسر ایرانِ آن روز جلوه گر شد و سبک زیبای رازی ]و منسوب به ری[ در معماری اسلامی ایران پدیدار گردید . یکی از بهترین نمونه های این سبک که در عین سادگی دارای شکوه و نظم شاهانه ای است و آجرکاری ها و تناسبهای نغزی دارد ، همین گنبد قابوس است .
مشخصات برج قابوس . تپه ای که پای بست بنا بر آن نهاده شده و اکنون در حدود 15 متر ریشه دارد ، خود تپه ای باستانی است . پای بست بنا استوانه کوتاه گردی است که با آجر نمادار ساخته شده و از کاوش هایی که در پیرامون آن شده بر می آید که در آغاز پره هایی در پیرامون خود داشته که متاسفانه گذشت صدها سال اثر آن را محو کرده است . درون این پای بست – مانند برج های آرامگاهی دیگر – سردابی بوده است که پا کار طاق آن هنوز بر جای است . ولی کاوشهای پیاپی کاوشگرانی که در پی یافتن گنج به جان این پیر کهنسال و محتشم افتاده اند آثاری از کف آن به جای نگذاشته است و نیز چون پی سازی بنا تا زمین سخت همچنان با آجر و مصالح مشابه خود بنا انجام گرفته ، بازسازی آن میسر نیست . از حدود پی بنا پای بست میله برج با طرحی ده پر آغاز شده و تا ارتفاع 37 متر که به زیر گنبد می رسد با آجر ساده بسیار نغز و زیبا بالا رفته است . میان پره ها تا حدود کف بنا با کوهه ای آجری پر شده است (بجز در قسمت ورودی) . دو کتیبه آجری کمربندوار بدنه برج را آرایش کرده است .
سطبری میل از پایین به بالا کاهش می یابد و در ارتفاع 37 متری گنبد رگ (مخروطی) بنای برج را تکمیل می کند . این گنبد که با آجرهای مخصوص دنباله دار کفچک مانند ساخته شده ، دوپوسته است . گنبد درونی (مانند سایر گنبدها) به شکل نیمه تخم مرغ و از آجر معمولی است و پوسته بیرونی به شکل رگ با آجر کفچکی روی آن ساخته شده و 18 متر بلندی دارد . در بدنه گنبد روزن کوچکی به ارتفاع 90/1 متر قرار دارد که پهنای آن از پایین به بالا به ترتیب 80 و 75 و 73 سانتیمتر است .
می گویند که پیکر ابوالمعالی در تابوتی بلورین جای داشته و از گنبد آویخته بوده است و هر بامدادان فروغ خورشید از روزنه گنبد بدان می تابیده است . اگر چه پیش از اسلام ، استودان های بزرگان را چنان می ساخته اند که دشمن به استخوانشان دسترسی نداشته باشد و این مطلب را در باره استودان انوشیروان به تفصیل گفته اند ، ولی با توجه به اینکه قابوس مسلمانی مؤمن بوده ، به نظر می رسد باید ریشه این کار را در سنت های دیگر جستجو کرد . در آغاز اسلام ، پیکر بزرگان ایران را چند روزی پس از مرگ به سقف می آویختند تا مردم با ایشان وداع کنند و سپس در آرامگاه ابدی شان به خاک می سپردند (چنان که در مورد صاحب بن عباد گفته اند پیش از آنکه جسد وی را برای دفن به اصفهان ببرند چند روزی تابوت وی را در سرای خودش از سقف آویخته بودند تا کسان وی و بزرگان با او وداع کنند) . می توان پنداشت که در روزهای نخست ، تابوت قابوس هم چنین وضعی داشته است .
- ارتفاع برج از سطح تپه 55 متر
- ارتفاع مخروط برج 18 متر
- ارتفاع استوانه برج از سطح تپه تا زیر مخروط برج 37 متر
- ارتفاع تپه از سطح زمین 15 متر
- ارتفاع برج از سطح زمین 70 متر
- محیط داخل گنبد 30 متر و 144 میلی متر
- محیط خارج گنبد 60 متر و 228 میلی متر
- تاریخ بنا 375 شمسی (397 هجری قمری)
ملاط برج . ملاط به کار رفته در گنبد یک نوع ساروج است که بر اساس مخلوطی از آهک و خاکستر و خاک رس و ماسه بادی ترکیب شده است و احتمالا در آن گِل جگن به عنوان عامل پیوند دهنده نیز به کار رفته است .
کتیبه های بنا . کتیبه ها در دو رشته یکی 8 متری بالای سطح تپه و دیگر زیر طره ی پیش آمده ی بالا قرار دارد . نوع نوشته ی کوفی کتیبه ها ساده است . حروف آن آرایشی ندارد . برجسته و خوانا می باشد و حاشیه دور آنها قاب مستطیل شکلی است از آجر .
متن کتیبه های بنا (در مقابل عبارت کتیبه که به عربی است ، ترجمه فارسی اش را آورده ایم) .
- بسم الله الرحمن الرحیم ( به نام خداوند بخشنده مهربان)
- هذا القصر العالی (این است کاخ عالی)
- الامیر شمس المعالی (امیر شمس المعالی)
- الامیر بن الامیر (امیر فرزند امیر)
- قابوس بن وشمگیر (قابوس فرزند وشمگیر)
- امر ببنائه فی حیاته (فرمان داد به بنای آن در زندگی خویش)
- سنه سبع و تسعین
- ثلثمائه قمریه (سال سیصد و نود و هفت قمری)
- و سنه خمس و سبعین
- ثلثمائه شمسیه (و سال سیصد و هفتاد و پنج شمسی)
تزئین سردرِ ورودی . دو رشته مقرنس کاری طاق نیم گنبدِ بالای سردرِ ورودی را آرایش نموده و پیوندی زیبا میان آستانه و برج ایجاد کرده است . این مقرنسها در عین سادگی در شمار نخستین مقرنس کاری هایی است که در بناهای ایرانی بعد از اسلام دیده می شود و از حیث مطالعه این نوع تزئین در معماری ایران اسلامی در خور اهمیت است (راهنمای برج گنبد کاووس ، اداره فرهنگ و هنر گنبد کاووس ، گنبد ، چاپخانه ایران ، 2536شاهنشاهی ] 1356هجری شمسی[ )