خوزستان به وسطه نسبت با کهن ترین تمدنها تاریخی مشعشع دارد و از استانهای باستانی تر ایران به شمار می آید . نیز پرواضح است که این نوشته مجال آن نیست که در باب همه زوایای تاریخی و جغرافیایی و فرهنگی و اجتماعی و اقتصادیِ آن سخن گفته شود . اینقدر هست که در دوره معاصر به دلیل قرار داشتن خوزستان در پیشانی جبهه مقاومت در برابر جنگ تحمیلی عراق به ایران (1359-1367ش.) – با 1100 کیلومتر خطوط نبرد از آذربایجان غربی در شمال غرب تا خوزستان در جنوب - و حماسه های مشهوری که در این خطه خلق شد ، نام خوزستان در خاطره جمعی ایرانیان ملازم شده است با خاطره مقاومت به یادماندنی ملتی که با همه وجود برای ماندن ایران و اسلام جانفشانی کرد و شهدایی که سر نهادند تا ایران سربلند بماند . من هم اگر یادی می کنم در این یادداشتها از خوزستان ، به یاد روزهایی است که در چند ماهه پایانی و منتهی به خاتمه جنگ ، بنا به مأموریتی چندماهه در این سرزمین بوده ام . یک بار دیگر هم که حدوداً یک دهه پیش توانستم خوزستان و مشخصا اهواز را ببینم در جریان یک مأموریت چند روزه بود . در هیچ کدام از این دو حضور مجالی برای گردشگری در خوزستان دست نداده . مع الوصف وقت خوش می کنم و به یاد روزهایی که اهواز زیبا و خرمشهر زیباتر را می دیدم ، مروری می کنم به اجمال بر دیروز و تقریباً امروز خوزستان .
سرزمین خوزستان ، به دلیل دارا بودن موقعیت ویژه جغرافیایی و اقلیمی و همچنین وجود رودخانه های بزرگی همچون کارون ، کرخه ، دز ، مارون و زهره ره آورد و امکانات وافری در خصوص کشاورزی ، و زمینه های صنعتی ، بازرگانی و اجتماعی به همراه داشته و در طول تاریخ اقوام مختلفی را در خود جای داده است . وجود ذخائر ف منابع و شرایط ممتاز طبیعی همواره موقعیت مناسبی برای استقرار و اسکان اقوام مختلف را در این استان به وجود آورده که ساکنان آن با دانش و هوش و پشتکار خود از آن غافل نبوده و حداکثر استفاده را از این موهبت خدادادی نموده اند .
وجود زندگی و سکونت از 17000 سال پیش و تعداد بی شمار سایتهای تاریخی که قدمت برخی از آنها به هزاره نهم و هشتم پیش از میلاد می رسد و همچنین آثار به جای مانده از تمدنهای عظیم و درخشان ایلام و هخامنشی در جای جای این سرزمین کهن مؤید این تلاش و پشتکار است ، و نشان دهنده توجهی است که از روزگاران کهن تا به امروز به این استان زرخیز و پهناور شده است . در این زمینه ، هر کدام از شهرهای خوزستان را می توان میراث دار تمدنی ریشه دار و پرتلألؤ در شمار آورد .
اهواز . شهر اهواز به استناد مدارک تاریخی و باستان شناختی یکی از شهرهای تمدن ایلام به نام اوژ یا اکسین بوده است . در دوره هخامنشی اواجا خوانده شد ، در دوره پارت (اشکانی) پایتخت اردوان چهارم بود . در دوره ساسانی اردشیر بابکان اهواز را مجدداً تجدید بنا و بازسازی کرد و آن را هرمزاردشیر خواند. در دوره اسلامی به دلیل موقعیت تجاری اهواز ، خوجستان واجار (بازار خوزستان ) نامیده شد تا ینکه در قرن هفتم هجری ، طی سیلی بنیان کن اهواز و سد معروف شادوروانِ آن ویران شد . در دوره قاجاریه و در زمان حکومت ناصرالدین شاه اهواز مجدداً رونق پیدا کرد و این بار ناصریه نام گرفت و در نهایت در سال 1304 ش. اهواز دوباره اهواز شد .
از آثار شاخص این شهرستان است : مجموعه معین التجار ؛ پل سیاه ؛ پل سفید یا معلق ؛ هتل قو ؛ دانشکده ادبیات ؛ بافت قدیم ؛ پل شادوروان .
خرمشهر . خرمشهر در منتهی الیه جنوب غربی جلگه خوزستان در محل برخورد کارون و اروندرود قرار دارد . نام قدیمی خرمشهر پیش از اسلام ، بارما بوده و در زمان خلیفه دوم تبدیل به بیابان و در قرن 13 هجری به محمره گردید . خرمشهر به واسطه وجود بندر ، یکی از بنادر مهم به لحاظ موقعیت سوق الجیشی و اقتصادی می باشد . رودخانه کارون در همین محل به اروند پیوند می خورد و این منطقه را از طریق خلیج فارس و دریای عمان به آبراه های بین المللی مرتبط می سازد .
آثار شاخص : مسجد جامع ؛ زیارتگاه شلمچه ؛ جزیره مینو ؛ بازار قدیم (صیف) ؛ شهرک ولی عصر .
آبادان . آبادان یا بندر خاراکس ، شهری بندری در جنوب استان و بر ساحل اروند ، یادگاری از دوره اشکانی است . این شهر تا قرون میانه اسلامی پابرجا و پررونق بود و به آن عبادان می گفتند . ظاهراً در قرن پنجم هجری مانند سایر شهرهای خوزستان از رونق افتاد و تبدیل به یک روستا شد . رونق دوباره آبادان را باید با پیدایش نفت و ساخت پالایشگاه آن مقارن دانست . در طول هشت سال دفاع مقدس ، آبادان سمبل مقاومت و ایثار فرزندان ایران زمین بود .
آثار شاخص شهر : موزه ؛ ساختمانهای انکس .
اندیمشک . شهری بوده که دروازه شمالی استان خوزستان و در طول تاریخ دژی در مقابل هجوم اقوام مختلف خوانده می شده است . اندیمشک یا اندامش ولور شهری است با قدمتی چند هزار ساله که بر سر جاده شاهی که از جندی شاپور به ایوان کرخه و تیسفون می رفته قرار دارد . این شهر را در سده گذشته صالح آباد می گفتند .
آثار شاخص : آباره عباس خان (پل صیحه) ؛ سد دز ؛ سد کرخه .
شادگان . شهرستان شادگان با 3197 کیلومتر مربع مساحت در جنوب غربی استان خوزستان واقع شده است . این شهر از شهرهای زمان ساسانیان است که در آن زمان دژ قباد خوانده می شده ، و قبادخوره و بعدها دراک که اعراب آن را دورق نامیده ، و تا هزار سال پیش آباد بوده است . در دوره اسلامی و تا چند دهه پیش این شهر را فلاحیه می گفتند و در دوره پهلوی دوم به شادگان تغییر نام پیدا کرد .
اثر شاخص : تالاب بین المللی . جزء 10 تالاب برتر دنیا می باشد .
ایذه . شهری است با نگارکندهای کنده شده در دل کوه های آن و با شیرهای سنگی به یادگار مانده از دلاورمردان ایل بختیاری و با آثاری به جای مانده از گذشته . تاریخ این شهر که زمانی مرکز ایالت آیاپیر ایلامی و حاکم نشین آن بوده است دارای سابقه ای چندهزارساله می باشد . نقوش برجسته کول فرح ، اشکفت سلمان ، خنگ اژدر و شهسوار ، پدر نقوش برجسته تخت جمشید خوانده می شوند . این شهر در ادوار تاریخی با نامهای مختلف خوانده می شده : آیاپیر ، ایذج ، مال امیر ، ایذه .
آثار شاخص : شهسوار ؛ قلعه مدرسه ؛ کوشک نورآباد ؛ طاق طویله .
بهبهان . شهری به جای مانده از ارجان کهن ، با قدمتی همچون ایلام . به آن دربند فارس هم می گویند . با بافتی بسیار کهن و زیبا ، این شهر در ادوار گذشته به دلیل قرار داشتن بر سر راه تجاری شوش ، اهواز به فارس و تخت جمشید از اهمیت بالایی برخوردار بوده است . این شهر در جنوب شرقی استان خوزستان و در فاصله 210 کیلومتری اهواز قرار دارد .
آثار شاخص : کاروانسرای خیرآباد(قلعه مدرسه) ؛ پل و حمام بکلن ؛ ساحل دریاچه سد مارون .
رامهرمز . شهری است کهن با کوچه باغ های زیبا . زمانی تأمین کننده مرکبات استان و مناطق همجوار بوده است . قدمت رامهرمز به هزاره پنجم و ششم پیش از میلاد می رسد و مواد اولیه و قیرهای استفاده شده در بناهای دوره ایلامی از این منطقه بوده است .
آثار شاخص : تل برمی ؛ خرابه های شهر قدیمی ؛ قلعه داودختر ؛ شهر مختارک ؛ مقبره سیدحسین زاهدون .
دزفول . شهر آجرنگارها ، شهر ی با بافتی زیبا همراه با نقوشی آجری و گره چینی ها . این شهر را دژپل هم می نامند ؛ شهری که در تاریخ گذشته خود ، امتداد شهر جندی شاپور و دانشگاه معروف آن (اولین دانشگاه پزشکی جهان) را دارد . دزفول شهر آس های آّبی است ؛ یعنی شهر آسیابها . قدمت آن به قرون سوم و چهارم هجری بر می گردد . هنگامی که شهر جندی شاپور کم کم رو به ویرانی نهاد ، در کنار رودخانه دز و پل قدیم که یادگاری از دوره ساسانی است و در کنار روستایی کهن ، بنا شد و تبدیل به شهری بزرگ و زیبا گردید .
آثار شاخص : پل ساسانی ؛ بقایای شهر جندی شاپور ؛ آسیابها ؛ مسجد جامع ؛ آرامگاه یعقوب لیث ؛ مقبره سبزقبا ؛ بقعه شاه رکن الدین ؛ بقعه رودبند ؛ مسجد میاندره ؛ بقعه محمد بن جعفر طیار .
شوش . اولین خاستگاه شهرنشینی و یکجانشینی در ایران و تجلی گاه تمدن هفت هزارساله و درخشان ایران زمین است . این شهر حدود 2400 سال مرکز و پایتخت دو امپراتوری بزرگ و متمدن دنیای باستان یعنی عیلام و هخامنشی بوده و در دوره های اشکانی و ساسانی و اسلامی دارای اهمیت و رونق فراوانی بوده است . در این شهر مدفن یکی از پیامبران الهی به نام دانیال نبی(ع) قرار دارد .
آثار شاخص: تپا آکروپل؛ کاخ شائور ؛ مقبره دعبل خزاعی .
شوشتر . شهری همزاد شوش و یادگار دورانهای باشکوه گذشته ، با آثار باارزشی که در جهان بی نظیرند ؛ علی الخصوص سازه های آبی و پل بندها و سدهای آن که در مجموع یک موزه و گنجینه از سازه های آبی را به طور زنده به معرض نمایش گذاشته اند .
آثار شاخص : مسجد جامع ؛ بقعه برامین مالک ؛ امامزاده عبدالله ؛ پل لشکر ؛ پل شادوروان ؛ بند میزان ؛ کلاه فرنگی؛ آسیابها و آبشارها ؛ قلعه سلاسل .
گتوند . شهر گتوند در 33 کیلومتری شمال شهرستان شوشتر واقع شده است . تاریخ و گذشته این شهر را باید در دل تپه چغا جستجو نمود . تپه چغا در مدخل ورودی شهر همچون اسطوره ای به جای مانده از گذشته های دور توجه هر تازه واردی را به خود جلب می کند . این تپه یادمانی از دوره ایلام میانه و همدوره با چغازنبیل می باشد . شهر گتوند دارای بافتی زیبا و کهن با کوچه های پیچ در پیچ می باشد که یادآور قدمت و اصالت این شهر است .
آثار شاخص : تپه جغا ؛ قلعه رستم و دژ دفاعی آن (دیوار دفاعی) ؛ گوردخمه ها ؛ بقعه محمد بن زید ؛ بقعه امام ضامن و کنارستان اطراف آن ؛ شهر شاهی .
مسجد سلیمان . اولین شهر پارسی و زادگاه چیش پیش بنیانگذار سلسله هخامنشی و به روایتی زادگاه کورش کبیر . این شهر را پارسوماش و اولین خاستگاه آریایی های مهاجر به جنوب غرب ایران نیز می خوانند . مسجد سلیمان را بعد از رونق دوباره که با فوران اولین چاه نفت خاورمیانه شروع شد ، باید شهر اولین ها در دوره معاصر ایران برشمرد . برای مثال : اولین پست ، اولین راه آهن ، اولین بیمارستان ، اولین مدرسه ، و اولین سینما .
آثار شاخص : صفه سرمسجد و آتشکده آن ؛ معبد بردنشانده ؛ مقبره بابا احمد اندیکا ؛ چاه نمره یک ؛ منازل شرکت نفت .
باغملک . باغ شهر خانهای بختیاری ، شهری با زیبایی ها و دیدنی های بسیار ، شهری به جا مانده از حضور غیور مردان عشایر بختیاری . باغملک با موقعیت خاص جغرافیایی و قرار داشتن در دل کوهپایه های زاگرس دارای آب و هوای مطبوع و مکان های تاریخی و دیدنی بسیار ، وجود آب فراوان ، باغها و جنگلهای کوهستانی ، چشم اندازهای زیبا ، زمستانی با نقاط برفگیر که جهت انجام ورزشهای زمستانی مناسب می باشد و تابستانی که بر خلاف نقاط جلگه ای استان بعضاً با دمای 60 درجه سانتیگراد ، از هوایی بسیار مطبوع برخوردار است ، اهمیت این شهرستان را هرچه بیشتر نمایان می سازد .
آثار شاخص : محوطه باستانی منجیق و پل باستانی آن ؛ کاروانسرای ارغوانی ؛ امامزاده عبدالله ؛ مال آقا؛ آسیابهای ابوالعباس ؛ روستای رباط و حضرت سلیمان .
لالی . شهرستان لالی در 55 کیلومتری شمال شهرستان مسجد سلیمان واقع شده است و تا چند سال پیش جزء سه بخش اصلی شهرستان مسجد سلیمان بوده است . این شهرستان کوهستانی و زیبا ، با دشت های سرسبز و دیدنی جایگاه و محل کوچ زمستانی ایلات و عشایر بختیاری می باشد . دشت لالی یا دشت لاله های سرخ لقبی است که به خاطر رویش گلهای لاله و شقایق های آتشین در فصل بهار به این شهرستان داده شده است .
لالی به خاطر موقعیت طبیعی و جغرافیایی منحصر به فرد از 17000 سال پیش سکونت و استقرارهای اولیه و زندگی غارنشینی در آن به وجود آمده و طی هزاران سال مورد توجه بشر بوده است .
آثار شاخص : غار پیده ؛ آبشار آرپناه ؛ امامزاده شاه ابوالقاسم ؛ شهر باستانی بنه وار ؛ پل های آبشور ؛ امامزاده برکه.
در خوزستان ، در کنار شهرهای باستانی و زیبا ، پهنه ها و مناطقی هم هستند که عرصه باستان کاوی های گسترده بوده اند و به مدد کاوش هایی که در آنها صورت می گرفته ، بخشی از تاریخ پنهان مانده خوزستان و بلکه ایران و جهان معلوم گردیده است :
هفت تپه . مجموعه هفت تپه در 15 کیلومتری جنوب شرقی شوش واقع شده است . در سال 1344 گروه باستان شناسی فرهنگ و هنر دانشگاه تهران به سرپرستی دکتر عزت الله نگهبان در سرزمینی بین دو شهر باستانی شوش و دورانتاش شاید همان مکان کبنک که در گِل نوشته ها آمده ، در جایی که امروز طرح نیشکر هفت تپه بخشی از آن است ، در دو مکان به نام های تپه ابوفندوا و هفت تپه دست به باستان کاوی زد که عملیات کاوش و حفاری یازده فصل طول کشید . هدف از این حفاریها بررسی وضعیت و روشن شدن قسمتی از تاریخ ایلام بوده ، و با انجام این حفاریها قسمتی از دوره تاریک سالهای 1505 – 1350 پیش از میلاد مشخص گردید . حاصل حفاریهای هفت تپه ، مقابر ، انواع سفالها ، کتیبه های سفالی ، اشیاء برنزی ، و بسیاری از مجسمه های سفالین بود . همچنین آرامگاه خانوادگی تپتی آهار پادشاه مقتدر ایلام از زیر خاک بیرون آمد .
با پیدا شدن این آرامگاه یکی از قدیمی ترین طاق ضربی (قوسی) ها – بلکه اولین طاق ضربی جهان - کشف گردید .
چغازنبیل . در 45 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان شوش واقع شده است . در حدود سال 1300 پیش از میلاد و در سرزمین وسیعی به طول 1300 و عرض 1000 مترمربع شهر بزرگی ساخته شد . این شهر که در فاصله دوکیلومتری رود دز قرار دارد بعدها به نام دورانتاش مشهور گردیده است . این شهر یادگار تمدن ایلام میانه است که از سه حصار تو در توی خشتی تشکیل شده و دروازه اصلی آن بر روی حصار بزرگ در جبهه شرقی قرار دارد .
در حد فاصل حصار اول و دوم کاخ های شاهی و آرامگاه های سلاطین ایلام قرار دارند . در بین حصار دوم و سوم بقایای تصفیه خانه آب واقع شده . تصفیه خانه آب چغازنیبل به منظور تأمین آب آشامیدنی شهر احداث شده که جزء قدیمی ترین تأسیسات آبرسانی به شمار می رود . آب آن از رودخانه کرخه و از فاصله 45 کیلومتری با حفر و احداث کانالی تأمین می شده . به دلیل اختلاف ارتفاع سطح اراضی چغازنبیل با رودخانه دز و عدم امکان تسلط آب این رودخانه بر اراضی در آن زمان این عمل انجام شده است .
در مرکز حصار سوم معبد اصلی زیگورات قرار دارد
معبد اصلی به ابعاد 105در 105 متر ، مربع کاملی است که اضلاع آن به طرف جهات اصلی شرقی ، غربی ، شمالی و جنوبی واقع شده اند . اصل این معبد با به کارگیری میلیونها آجر و در 5 طبقه ساخته شده بود که در حال حاضر دو طبقه از آن باقی مانده است .
ارتفاع آن در گذشته در حدود 52 متر و متشکل از 5 طبقه بوده که طبقات این معبد بر خلاف تمامی زیگوراتهای بین النهرین بر همدیگر ساخته نشده . بلکه هر طبقه مستقلا از سطح زمین به بالا احداث شده است .
به غیر از طبقه اول و پنجم تمام طبقات از خشت پر شده اند . طبقه پنجم که مرتفع ترین طبقه محسوب می شده ، جایگاه قرار دادن بتهای آن زمان بوده است . مهم ترین این بتها به نام خدای " اینشوشیناک" یا خدای حامی شهر شوش بوده است .